Okres w szkolnej ławce. Postrzeganie menstruacji przez dzieci i młodzież

Większość młodych osób, które wzięły udział w badaniu, określa menstruację jako zupełnie normalną sprawę, ale rozmowy o niej nadal wzbudzają dyskomfort, a wizja tego, że zostanie zauważona budzi lęk. Nastolatkowie są też świadomi, że dostęp do produktów higieny menstruacyjnej może czasem stanowić wyzwanie, dlatego bardzo silnie popierają działania skierowane na ograniczenie ubóstwa menstruacyjnego wśród młodzieży szkolnej. 

Menstruacja coraz rzadziej jest postrzegana jako temat tabu – dla 83% nastolatków, którzy wzięli udział w badaniu okres to normalna sprawa, niebudząca obrzydzenia. Czasem jednak rozmowa o miesiączce wśród młodzieży wciąż wywołuje skrępowanie i wstyd. Niektóre dziewczęta wciąż obawiają się, że ktoś zauważy, że mają miesiączkę, a niekiedy nawet rezygnują z zaplanowanych wcześniej aktywności właśnie z powodu wstydu związanego z okresem.

W wywiadach indywidualnych i grupowych, które przeprowadziliśmy w szkołach, wyraźnie wybrzmiała potrzeba większej normalizacji tematu menstruacji – pogłębienia i upowszechnienia wiedzy o niej oraz otwartości na rozmowę, a także zapewnienia dostępu do środków higieny menstruacyjnej. Badanie wyraźnie pokazało, że wiedza młodzieży na ten temat nie jest usystematyzowana, a zapotrzebowanie na środki higieny menstruacyjnej jest wysokie. 

Dostęp do produktów higienicznych potrzebnych w trakcie miesiączki to kluczowy element pozwalający na przebycie jej w komforcie. Jak pokazały nasze badania, problem ubóstwa menstruacyjnego, czyli właśnie ograniczonego dostępu (lub jego braku) do produktów higienicznych, rezygnacji z codziennych aktywności z powodu braku odpowiednich środków oraz braki w wiedzy o menstruacji, dotykają co najmniej 4-8% badanych nastolatek. 4% dziewcząt przyznało, że nie ma dostępu do tylu podpasek lub tamponów, ilu potrzebuje podczas miesiączki. 8% zadeklarowało, że wiele razy zrezygnowało z zaplanowanych aktywności ze względu na brak wystarczającej ilości podpasek lub tamponów. 32% badanych dziewcząt przynajmniej kilka razy zastąpiło podpaskę innym produktem nieprzeznaczonym do ochrony podczas miesiączki. Biorąc pod uwagę, że badanie przeprowadzono w szkołach, w których produkty higieny menstruacyjnej były dostępne w szkolnych łazienkach, skala ubóstwa menstruacyjnego wśród młodzieży w Polsce jest z pewnością wyższa. 

W odpowiedzi na problem ubóstwa menstruacyjnego oraz chcąc zapewnić miesiączkującym dziewczętom większy komfort w ramach ministerialnego projektu pilotażowego, na takich samych zasadach jak papier toaletowy, w szkolnych toaletach pojawiły się podpaski i tampony. Zdecydowana większość uczniów i uczennic uznaje takie rozwiązanie za oczywiste i potrzebne. Poparcie dla niego zaobserwowaliśmy zarówno w badaniu ilościowym – 82% badanych uznało, że produkty higieny menstruacyjnej powinny być dostępne w szkolnych toaletach, jaki i podczas rozmów zrealizowanych w ramach badania jakościowego. Tego rodzaju wsparcie nie tylko przeciwdziała ubóstwu menstruacyjnemu, lecz także przyczynia się do stopniowej normalizacji tematu miesiączki, której potrzebę zauważa młodzież.  

Dzieci i młodzież, które wzięły udział w badaniu, widzą potrzebę aktywnego udziału szkoły w przekazywaniu wiedzy o menstruacji. 82% badanych uczniów uznało lekcje o miesiączce za potrzebne, a zajęcia przeprowadzone w ramach pilotażu spotkały się z dużą aprobatą uczniów i uczennic.  

Szkoła odgrywa zasadniczą rolę w przekazywaniu wiedzy o menstruacji, szczególnie w przypadku chłopców, którym – w przeciwieństwie do dziewczynek – informacje o niej rzadko są przekazywane w domu. Wiedza chłopców często jest pobieżna, co wcale nie oznacza, że są niezainteresowani tym tematem. Biorąc pod uwagę rosnące różnice światopoglądowe pomiędzy młodymi kobietami a mężczyznami oraz ich konsekwencje, zapewnienie odpowiedniej edukacji w wieku szkolnym dla obu płci i w ten sposób domknięcie luki w wiedzy o miesiączce między chłopcami a dziewczętami może być istotnym krokiem w budowaniu wzajemnego zrozumienia oraz przeciwdziałaniu szkodliwym społecznie podziałom. 

Nota metodologiczna  

Badania zostały realizowane w ramach programu Ministerstwa Edukacji Narodowej pod nazwą „Doposażenie szkół w środki higieny menstruacyjnej” w roku szkolnym 2024/2025 we współpracy z Fundacją Akcja Menstruacja. 

Badanie ilościowe przeprowadzono metodą CAWI w formie anonimowej ankiety online. Była ona dostępna od 4 kwietnia do 6 czerwca 2025 roku dla uczniów szkół biorących udział w pilotażu MEN. Wzięło w niej udział 4717 respondentów w wieku do 10 do 20 lat – uczniowie szkół podstawowych (klas V-VIII), liceów, techników i szkół branżowych. Badanie realizowano w szkołach po wcześniejszym poinformowaniu rodziców i sposobnie i celu badania oraz uzyskania ich zgód na udział dzieci w projekcie.  

Ze względu na zaokrąglenia niektóre wyniki mogą nie sumować się do 100.  

Badanie jakościowe miało formę pogłębionych wywiadów indywidualnych i grupowych z uczniami sześciu szkół biorących udział w pilotażu oraz 12 wywiadów eksperckich z nauczycielami i nauczycielkami oraz osobami prowadzącymi i przygotowującymi warsztaty poświęcone menstruacji. W sumie zrealizowanych zostało 6 pogłębionych wywiadów grupowych (fokusowych) – 2 z chłopcami, 4 z dziewczynkami, 21 wywiadów indywidualnych oraz 2 diady z chłopcami. W całym badaniu wzięło udział 51 osób ze szkół podstawowych (klasy V–VIII), liceów, techników i szkół branżowych. Badanie realizowano w szkołach po wcześniejszym uzyskaniu zgód rodziców na udział dzieci w projekcie, tak samo jak w przypadku części ilościowej.